Γιατί μια γυναίκα δεν μπορεί να φύγει από μια κακοποιητική σχέση;

Η ενδοοικογενειακή βία αποτελεί μια σύνθετη και επίμονη κοινωνική πραγματικότητα, η οποία εγκλωβίζει τα θύματα σε έναν φαύλο κύκλο από τον οποίο φαίνεται σχεδόν αδύνατο να ξεφύγουν. Πολλοί άνθρωποι αναρωτιούνται γιατί ένα θύμα δεν απομακρύνεται από τον θύτη του, θεωρώντας πως η φυγή είναι η προφανής λύση. Ωστόσο, η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη. Οι συναισθηματικοί, κοινωνικοί και πρακτικοί παράγοντες που εμπλέκονται είναι βαθιά ριζωμένοι και καθιστούν τη διαφυγή μια διαδικασία που απαιτεί χρόνο, υποστήριξη και μεγάλη εσωτερική δύναμη.

Ο Φαύλος Κύκλος της Βίας

Η ψυχολόγος Lenore Walker ανέπτυξε το μοντέλο του Φαύλου Κύκλου της Βίας, το οποίο περιγράφει τα στάδια μέσα από τα οποία η κακοποίηση αναπτύσσεται και παγιώνεται. Ο κύκλος αυτός δεν αφορά μόνο τη φυσική βία, αλλά περιλαμβάνει κάθε μορφή κακοποίησης: λεκτική, ψυχολογική, οικονομική, σεξουαλική. Ο κύκλος συνήθως εξελίσσεται μέσα από τέσσερα βασικά στάδια.

Στην πρώτη φάση, που ονομάζεται «Δημιουργία Έντασης», το θύμα βιώνει λεκτική και συναισθηματική κακοποίηση. Οι εντάσεις αρχίζουν να αυξάνονται, συχνά με αφορμή καθημερινά προβλήματα, όπως τα οικονομικά, οι δουλειές του σπιτιού, τα παιδιά. Το θύμα προσπαθεί να αποτρέψει την κλιμάκωση, υιοθετώντας υποτακτική συμπεριφορά και προσπαθώντας να κατευνάσει τον θύτη, κάτι που δυστυχώς δεν αποτρέπει την έλευση της επόμενης φάσης.

Η δεύτερη φάση είναι η «Έκρηξη», όπου η βία κορυφώνεται. Αυτή μπορεί να είναι σωματική, ψυχολογική ή σεξουαλική. Ο θύτης επιβάλλεται στο θύμα, το οποίο βρίσκεται σε κατάσταση τρόμου και αδυναμίας αντίδρασης. Σε αυτό το στάδιο, το θύμα μπορεί να νιώσει ότι η ζωή του κινδυνεύει, αλλά παρόλα αυτά, σπάνια αναζητά βοήθεια, είτε λόγω φόβου είτε επειδή νιώθει ότι δεν υπάρχει κανείς που μπορεί να το στηρίξει.

Ακολουθεί η «Συμφιλίωση», όπου ο θύτης εκφράζει τύψεις και υπόσχεται ότι η κακοποίηση δεν θα επαναληφθεί. Μπορεί να ζητά συγγνώμη, να γίνεται στοργικός και τρυφερός, να υπόσχεται αλλαγή και να προσπαθεί να πείσει το θύμα ότι όλα θα γίνουν καλύτερα. Αυτή η φάση δημιουργεί μια επικίνδυνη ψευδαίσθηση στο θύμα, το οποίο, επηρεασμένο από τις στιγμές τρυφερότητας, αρχίζει να ελπίζει ότι όντως η κατάσταση θα αλλάξει.

Η τελευταία φάση είναι η «Ηρεμία», όπου για κάποιο διάστημα η σχέση φαίνεται φυσιολογική. Το θύμα πιστεύει ότι το επεισόδιο βίας ήταν μεμονωμένο και πως η κρίση έχει ξεπεραστεί. Ωστόσο, σταδιακά η ένταση αρχίζει να χτίζεται ξανά, και ο κύκλος της βίας επαναλαμβάνεται.

Γιατί δεν φεύγουν τα θύματα;

Παρότι η φυγή φαίνεται σαν τη λογική επιλογή, για ένα άτομο που βρίσκεται σε μια κακοποιητική σχέση τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά. Ο φόβος είναι κυρίαρχος, καθώς η απειλή αντίποινων από τον θύτη είναι πραγματική. Πολλοί θύτες απειλούν τα θύματά τους ότι θα τους κάνουν κακό αν αποπειραθούν να φύγουν, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις οι απειλές αυτές γίνονται πραγματικότητα.

Παράλληλα, το θύμα βιώνει συναισθήματα ντροπής και ενοχής. Η κακοποίηση επηρεάζει βαθιά την αυτοεκτίμησή του, με αποτέλεσμα να νιώθει ανεπαρκές ή ότι με κάποιον τρόπο ευθύνεται το ίδιο για τη βία που υφίσταται. Η συναισθηματική εξάρτηση από τον θύτη είναι επίσης κρίσιμος παράγοντας. Οι φάσεις της συμφιλίωσης και της ηρεμίας δημιουργούν την ελπίδα ότι τα πράγματα θα αλλάξουν, κρατώντας το θύμα παγιδευμένο σε μια αέναη αναμονή για μια αλλαγή που δεν έρχεται ποτέ.

Η οικονομική εξάρτηση είναι ένας άλλος σημαντικός λόγος που δυσχεραίνει τη φυγή. Πολλά θύματα δεν έχουν την οικονομική δυνατότητα να στηρίξουν τον εαυτό τους ή τα παιδιά τους, καθιστώντας τα οικονομικά δεσμά έναν από τους πιο αποτρεπτικούς παράγοντες για την αποχώρηση. Επίσης, η κοινωνική πίεση και το στίγμα της «διαλυμένης οικογένειας» λειτουργούν αποθαρρυντικά, ειδικά όταν εμπλέκονται παιδιά, καθώς τα θύματα φοβούνται ότι μια απομάκρυνση θα τα στιγματίσει ή θα τα οδηγήσει σε ακόμα μεγαλύτερες δυσκολίες.

Ένας από τους πιο ύπουλους μηχανισμούς εγκλωβισμού είναι η μαθημένη αβοηθησία, ένα ψυχολογικό φαινόμενο όπου το άτομο έχει υποστεί τόσο επαναλαμβανόμενες αποτυχημένες προσπάθειες διαφυγής, που καταλήγει να πιστεύει ότι δεν έχει καμία δύναμη να αλλάξει την κατάστασή του. Έτσι, παραιτείται από την πιθανότητα μιας διαφορετικής ζωής και αποδέχεται τη βία ως αναπόφευκτο μέρος της καθημερινότητάς του.

Πώς μπορεί να σπάσει ο κύκλος;

Η απομάκρυνση από μια κακοποιητική σχέση απαιτεί μια πολυδιάστατη προσέγγιση. Η ενημέρωση για τα μοτίβα της κακοποίησης είναι το πρώτο βήμα, καθώς βοηθά τα θύματα να αναγνωρίσουν ότι δεν είναι μόνα και ότι η βία δεν είναι αποδεκτή ούτε δικαιολογημένη. Η ψυχολογική υποστήριξη, είτε μέσω θεραπείας είτε μέσω ομάδων υποστήριξης, μπορεί να βοηθήσει το θύμα να ξαναχτίσει την αυτοεκτίμησή του και να βρει τη δύναμη να αποχωρήσει.

Είναι επίσης κρίσιμο να υπάρχει ένα υποστηρικτικό δίκτυο από φίλους, οικογένεια ή κοινωνικές υπηρεσίες που μπορούν να προσφέρουν πρακτική βοήθεια, όπως στέγαση και οικονομική υποστήριξη. Νομικές παρεμβάσεις, όπως περιοριστικά μέτρα, καθώς και η ύπαρξη οργανισμών που παρέχουν προστασία και ασφαλή καταφύγια, μπορούν να συμβάλουν στη διασφάλιση της ασφάλειας των θυμάτων.

Η έξοδος από μια κακοποιητική σχέση είναι δύσκολη, αλλά όχι αδύνατη. Η κοινωνία πρέπει να ενισχύσει τις δομές υποστήριξης και να εξαλείψει το στίγμα που βαραίνει τα θύματα, ώστε να διευκολύνει τη διαφυγή τους. Κανείς δεν αξίζει να ζει μέσα στον φόβο. Η βοήθεια υπάρχει και η ελπίδα για μια νέα αρχή είναι πάντα δυνατή.

Τheodora Pourtoulidou BSc, MSc, MSc, Cpsych, Pg.Cert, E.D-HRM.